Ныпыр лъэпкъым и тхыдэщ
Адыгэ ныпым теухуа зэ1ущ1э купщ1аф1э дыгъуасэ Лъэпкъ музейм щек1уэк1ащ. Ар къызэригъэпэщащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм. Зэ1ущ1эм хэтащ Урысейм Щ1эныгъэхэмк1э и академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щ1эныгъэ центрым и Щ1эныгъэ-инновацэ центрым и унафэщ1, тхыдэ щ1эныгъэхэмк1э доктор Къущхьэбий Анзор, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щ1эныгъэмк1э и министерствэм Егъэджэныгъэ 1энат1эм пэрытхэм я 1эзагъым хэгъэхъуэнымк1э зэпымычу лажьэ и центрым и унафэщ1, Тхыдэ щ1эныгъэхэмк1э доктор Къэжэр Артур, Лъэпкъ музейм и тхьэмадэ, тхыдэ щ1эныгъэхэмк1э кандидат Накуэ Феликс, КъБР-м и Парламентым и депутат Къумал Заурбэч, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Гъэзэщ1ак1уэ гупым хэтхэр, КъБКъУ-м и студентхэр, егъэджак1уэхэр, школак1уэхэр, жылагъуэ лэжьак1уэхэр.
Зэ1ущ1эр къыщызэ1уихым ДАХ-м и 1уэхущ1ап1эм и унафэщ1 Нанэ Лерэ жи1ащ Хасэшхуэм 2010 гъэ лъандэрэ къыхилъхьауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Адыгэ ныпым и махуэр зэрыщагъэлъап1эр, а 1уэхур Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Осетие Ищхъэрэ-Аланием ис ди лъэпкъэгъухэми къызэрыддащтар, уеблэмэ хамэ къэралхэм щыпсэухэми 1этауэ зэрагъэлъап1эр. «А махуэм иджыри зэ дигу къыдогъэк1ыж дыкъызыхэк1а лъэпкъым и тхыдэ къулейр, хабзэр, бзэр, апхуэдэуи псэкупсэ лъап1эныгъэхэр хъумэным дыкъыхуреджэ», — жи1ащ Лерэ.
Накуэ Феликс и гугъу ищ1ащ адыгэ тхыдэр л1эщ1ыгъуэк1эрэ къызэрабжыж, Кавказ Ищхъэрэм щызэрахьэ щэнхабзэхэм къежьап1э хуэхъу Мейкъуапэ щэнхабзэр адыгэ лъэпкъым и лъабжьэу къэплъытэ зэрыхъунум.
— Фэ фызэрыщыгъуазэщи, адыгэ лъэпкъыр къэрал, щ1ыналъэ куэдым щопсэу. Дэнэ щы1эми зыхэсхэм яхэзагъэу, я лъэпкъ хабзэмк1э къахэщу, пщ1э къыхуащ1у къогъуэгурык1уэ. Апхуэдэу, Урысейм и щэнхабзэм и 1ыхьэ хилъхьэу, ар игъэбейуэ къок1уэк1, — жи1ащ Феликс. — Ныпым и гугъу пщ1ымэ, ар лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэ, дэнэ щыпсэури зэрызэрыщ1э, адыгэм и къек1уэк1ык1ам щыхьэт техъуэ дамыгъэу жып1э хъунущ. Адыгэр адыгэ зыщ1ыр и къафэрщ, и тхыдэрщ, и хабзэрщ, и 1уэры1уатэрщ, и уэрэдыжьхэрщ. А псори зэзыпхыжыр зи махуэр дгъэлъап1э ныпрауэ къызолъытэ сэ. Ныпым и тхыдэри, и зэхэлъык1эри жыжьэ къыщожьэ, ар хьэтхэм зэрахьэу щытащ гъущ1 хъарым къыхэщ1ык1ауэ, а вагъуэхэри, шабзэхэри тету.
Феликс къытеувы1ащ адыгэ тхыпхъэщ1ыпхъэр зэрызэф1эувам, дамыгъэхэм я къежьэк1ам, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ адрейхэм къахигъэщу зэрахьэу щыта дамыгъэхэмрэ фэилъхьэгъуэхэмрэ.
Къущхьэбий Анзор адыгэ ныпым къежьап1э хуэхъуар щыжи1эжым ар дзэр зек1уэ ежьэмэ къыздищтэу, пащтыхьхэм я напщ1э телъу зэрыщытар къыхигъэщхьэхук1ащ. «Вагъуэ 12-мрэ шабзищымрэ мы дэ тц1ыху ныпыр къемыжьэ щ1ык1и я1ыгъащ ди адэжьхэм, уеблэмэ лъэпкъ дамыгъэу зэрахьахэм тещ1ыхьащ а вагъуэ пщык1ут1ыр, псалъэм папщ1э, Джылахъстэнхэ, Талъостэнхэ, Мысостхэ, нэгъуэщ1хэми. А псом щымыгъуазэхэм ди ныпыр инджылызхэм къагупсысауэ ятх, е уэсмэн къэралыгъуэм щызэхагъэувауэ жа1э. Ахэр пэжкъым, мыр адыгэм езым къигупсыса ныпщ. Апхуэдэ дыдэу фщ1эну сыхуейщ вагъуэ 12-р адыгэ лъэпкъ 12-м ейуэ зэрыжа1эр зэрыпц1ыр. Адыгэр «племена» жыхуи1э гупым хуэдэу зэщхьэщык1ыу щытакъым, класск1эт зэрызэхагъэк1ыр. Япэ дыдэу класс гуэшык1эр къыщежьа лъэпкъхэм дащыщщ дэ. Зэман куэдк1э узэ1эбык1ыжмэ, ди лъахэр щ1ып1э 12 иращ1ык1ауэ щытащ, аращ а вагъуэ 12-ри къызытек1ар. Абы щхьэк1э «субэтнос» е «общество», нэгъуэщ1у жып1эмэ, жылагъуэ псалъэмк1э къэбгъэлъагъуэ хъунущ», — игъэбелджылащ Къущхьэбийм.
Къэжэр Артур жи1ащ ныпыр тхыдэу зэрыщытыр, илъэс мин бжыгъэ къэзыгъэщ1а лъэпкъым и л1акъуэхэр зэпызыщ1э дамыгъэу зэрызэрахьэр. «Псом япэу тщ1эн хуейр ди лъэпкъым и тхыдэращ, лъэпкъ зэхэщ1ык1 ди1эн хуейщ. Укъызыхэк1ам теухуар пщ1эжу, ар адрейхэм ебгъэц1ыхуфу щытыныр 1эмал зимы1эщ. Ц1ыхур зищ1ысыр кърипщ1эу псом япэ къигъэлъагъуэр зыщыщ лъэпкъырщ, ит1анэ къыщалъхуа къуажэрщ, къызыхэк1а лъэпкъырщ, къык1элъык1уэу зэрыс щ1ыналъэр, къэралыр зыхуэдэрщ. А щхьэхуэныгъэхэм ф1ыуэ хэтщ1ык1ыу, пэжу къыдгуры1уэу щытыпхъэщ.
Тхыбзэ дызэримы1ам къыхэк1ыу куэд тф1эк1уэдащ дэ, ауэ адыгэр щыпсэуа лъэхъэнэхэмрэ яхузэф1эк1ыу щытахэмрэ ятеухуауэ Урысейм тхуихъумар мащ1экъым. Ар къыдэк1уэтей щ1эблэм ящ1эну, ялъытэну сыхуейт. Лъэпкъым бзэр 1эщ1эхуми, тхыдэр щыгъупщэ хъунукъым. Къызыхэк1ар имыщ1эжмэ, абы и лъап1эныгъэ псори ф1эк1уэдауэ жып1э хъунущ», — къыхигъэщащ Къэжэрым.
Вэрокъуэ Затий къызэхуэсахэм ехъуэхъуащ Ныпым и махуэмк1э ик1и жи1ащ хамэ къэралхэм адыгэхэр къызэрыщац1ыху дамыгъэ нэхъыщхьэу ар зэрыщытыр, абы зэкъуэшхэр зэрызэкъуигъэувэр, я тхыдэр хамэхэм жра1эн хуей хъуамэ, ныпыр лъабжьэу къызэращтэр.
Къумал Заурбэч щ1алэгъуалэр, еджак1уэхэр къыхуриджащ я лъэпкъ тхыдэр куууэ зрагъэщ1эну, анэдэлъхубзэм ирипсэлъэну. «Уи тхыдэр пщ1эмэ, лъэпкъ зэхэщ1ык1 уи1эмэ, зыпхъумэжыфынущ. Бзэр зы1эщ1эвмыгъэху, нарт эпосым феджэ, лъэпкъым къик1уа гъуэгуанэр зэвгъащ1э», — еущиящ ар ныбжьыщ1эхэм.
ДАХ-м и Гъэзэщ1ак1уэ гупым хэт, КъБКъУ-м и егъэджак1уэ Хьэкъул Замир жи1ащ ди тхыдэджхэр зэгуры1уэу ныпым тет вагъуэ 12-мрэ шабзищымрэ къарык1ыр убзыхуауэ ди пащхьэ кърахьэн зэрыхуейр. Армырамэ, интернетым илъ хъыбар зэмыл1эужьыгъуэхэм щ1алэгъуалэр щагъауэ.
Зэ1ущ1эр ягъэдэхащ «Нартан» уэрэджы1ак1уэ гупым хэтхэм.
Тхыгъэри сурэтхэри Нэщ1эпыджэ Замирэ ейщ.
