НОБЭ АДЫГЭ ТХЫБЗЭМ И МАХУЭЩ

Дунейпсо Адыгэ Хасэм 2003 гъэм къищта унафэм ипкъ итк1э, илъэс къэс гъатхэпэм и 14 -м а махуэр щагъэлъап1э  КъБР-м. Адыгэ щыпсэу ди къуэш хэгъуэгухэр къапщтэмэ, абыхэм я Хабзэубзыху орган нэхъыщхьэхэм къащта унафэк1э,  Адыгэ Республикэм -2000 гъэ лъандэрэ, Къэрэшей-Шэрджэсым 2005 гъэ лъандэрэ я1эт Адыгэбзэм и махуэр.

Лъэпкъыр дызэришэлIэжынущ

 

Дунейм лъэпкъ зэ­хуэ­мыдэ куэд тетщ. Телевиденэм къитым ущы­щIэ­дэIукIэ, газетым къытехуэм ущеджэкIэ, къыбгуроIуэ: нобэрей зэманым лъэпкъхэр зытегузэвыхь Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр зэ­ры­захъумэжынращ.

Ди лъэпкъымкIэ зы­къы­­зогъэзэжри, ярэби, дэри апхуэдэу дытегузэ­выхьу пIэрэ ди лъэпкъыр хъу­мэным, бзэр къызэтегъэ­нэным, жысIэу согупсыс. Языныкъуэхэм дежи согужьей, лъэпкъ Iуэхум иригузавэр мащIэу щыслъа­гъу­кIэ. Ауэ, ныбжьыщIэхэм са­кIэлъыплъмэ, си гур кIуэ­дыпэркъым, абыхэм бзэр зэрагъэшэрыуэм гушхуэныгъэ къысхелъхьэ.
Дунейм тет лъэпкъыжь дыдэхэм адыгэр дащыщкIэрэ, ди бзэри апхуэ­дэу ­щы­щыткIэ, мыкIуэду ап­хуэдиз лIыщIыгъуэ къызэз­ы­нэкIа, ди адэжьхэм къыднахьэса бзэр, нобэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъу зы­зы­лъы­тэж дэ, щхьэ дгъэкIуэдыжын хуей? Сыт фэ щIедмыплъыр? Ар тхьэ­мыщкIагъэкъэ?
Бзэр пхъумэн папщIэ, япэрауэ, лъэпкъыр узэ­къуэтын хуейщ. ИкIи шэч къызытезмыхьэр зыщ — анэ­хэращ зэкъуэтыныгъэр зыгъэбыдэн хуейр, ахэращ бзэр хъумэным и Iэщэ нэхъыщхьэри. «Адыгэбзэ — анэбзэ — анэдэлъхубзэ…» жы­доIэ. Сабийм бзэр Iуры­зылъ­хьэр анэращ. ФIэщ­хъуныгъэ хэлъу жызоIэ: сабийр адыгэу щытыну ухуеймэ, абы и анэм адыгэбзэ Iурылъын хуейщ. Аращ сэ сызыхуэкIуа гупсысэр. АтIэ, сабийм  и  лъым  хэлъу ­къохъу и бзэри, а бзэм и макъамэри…
Совет властым лъэпкъ цIыкIухэм къытхуихьа Iуэ­хуфI­хэм   ящыщщ ди лъэпкъыбзэр дджыну лъэкIы­ныгъэ зэрыдгъуэтар. ЕджапIэм дыщIэтIысхьэрти, 5-нэ классым дынэсыху пред­мету хъуар ди бзэмкIэ дагъэджырт. Абы къыпэкIуэу щIэблэм и лъэпкъыбзэмкIэ зиужьырт, нэхъыщхьэр — адыгэбзэмкIэ дыгупсысэу дыкъигъэтэджырт. УрысыбзэмкIэ дбгъэдэлъ щIэныгъэри нэхъ мащIэтэкъым.
Ауэ зэманыр псынщIэу ­мэ­кIуатэ, хъыбарегъащIэ технологиехэм заужь, сабийхэр телевиденэмрэ ­Ин­тернетымрэ нэхъ пы­щIауэ къотэдж. Абы къыпэкIуар аращи, сабийм къы­далъхуа и бзэр IэщIыб хъууэ щIидзащ, нэхъыбэу зэры­лажьэр, зэрыпсалъэр хамэбзэхэрауэ къыщIэкIри. Апхуэдэу Iуэхур зэрыщытым анэ-адэ куэд ирогузавэ. Пэжщ, гугъущ адыгэбзэм и грамматикэр зэбгъэщIэныр, ауэ сабийм и анэ­дэлъхубзэр Iурылъу уна­гъуэм къихъухьмэ, ар къе­хьэлъэкIынукъым, фIы­рыфI­кIэ IэщIэхунукъым. Ар шэчыншэщ.
Ди бзэр къэзымыгъэсэ-бэп адыгэхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум ди щIэныгъэрылажьэхэри, лъэпкъыпсэ зыкIуэцIылъ дэтхэнэри тогузэвыхь. АтIэ, лъэпкъыбзэр щымыIэжмэ, ар зей лъэпкъри кIуэдыжауэ аращ. Сэ мы Iуэхум сызэрегупсысыр мыращ. Япэрауэ, дэр-дэру зэран дызыхуохъуж. АтIэ, ди бзэр дджын папщIэ, къэралым мылъку къытхухегъэкI, егъэджакIуэхэр тхуегъэхьэзыр, лэжьапIэ ярет, лъэпкъыбзэхэр яджыным сыхьэт ­бжыгъэ хухах (ар мы зэманым мащIэ ящIа пэтми). Ди хэгъуэгум деж ди лъэп­къыбзэр къэралыбзэу къыщалъытэ. Дэ тщIэр сыт? Къэтщтэнщ къуажэр. Абы гъэщIэгъуэну ядэслъагъур сыт? Къуажэм дэт еджапIэм щылажьэри щеджэри  а лъэпкъым щыщ защIэщ, псалъэм папщIэ, адыгэбзэ къызыгурымыIуэ яхэткъым. Ауэ зэIущIэ екIуэкIыу уе­кIуэлIамэ, ар зэрырагъэ­кIуэкIыр урысыбзэщ. АтIэ, адыгэ къуажэм щекIуэкI зэIущIэм нэгъуэщIыбзэм ирип­салъэ щыщIэмыскIэ, ар урысыбзэкIэ щIебгъэ­кIуэ­кIын хуейр сыт? Хэт абдежми пэрыуэгъу хъур?

НэгъуэщI зы Iуэхугъуэми гу лъызотэ. Быным нэ­гъуэщI лъэпкъым щыщ ­къахыхьамэ (нысэу къашамэ), абы гурыIуэн папщIэ, адыгэ унагъуэм щIэсым урысыбзэкIэ псэлъэн щIа­дзэ. Бзылъхугъэр адыгэ лъэпкъ къыщыхыхьакIэ, хуэм-хуэмурэ бзэр зригъэ­щIэн хуейуэ солъытэ.
Къалэм дэсхэм ди Iуэхур, шэчыншэу, нэхъ гугъущ. Сэ Черкесск къалэ Хасэм и ­пашэу сыщыткIэрэ, респуб­ликэ щыхьэрым дэт еджапIэхэм бзэр зэрыщаджыр, абы пыщIа лъэпощхьэпохэр щIыдоплъыкI зэпыт.
Япэрауэ, гуауэ сщыхъур  зи сабий адыгэбзэ езыгъэджэну хуэмей анэ-адэхэр зэрыдиIэращ. Сыт ап­хуэдэу къыщIэхъур? Абы и жэуап къысхуэгъуэтыркъым.
Къалэм дэс ныбжьы­щIэ­хэм иджыблагъэ сочиненэ ядгъэтхати, зыгуэрым мып­хуэдэу итхащ: «Адыгэ ныбжьэгъу сиIэщ, ауэ и бзэмкIэ ирипсэлъэфыркъым. «Сыт уи лъэпкъыбзэмкIэ ущIэ­мыпсалъэр?» — жысIэри сеупщIати, «Папэ хэкIуэтауэ къокIуэжри, зегъэпсэхуж. Мамэ пщыхьэщхьэ псом унагъуэ Iуэхум пыщIащ. Сэ къызэпсэлъэн згъуэтыркъым», — къызжиIащ»… Мис ап­хуэдэурэ адыгэбзэр унагъуэм щылэжьэжыркъым.
Апхуэдэу щытми, лъэпкъыбзэмкIэ олимпиадэм, Черкесск къалэм иджы­благъэ щедгъэ­кIуэ­кIам, си гур къиIэтащ. НыбжьыщIэхэр усэ къеджащ, диктант, сочиненэ ятхащ, тестированэ хуэдэхэр ящIати, сагъэгуфIащ. Зи, ядэла­жьэ къудей, ныбжьыщIэ Iущыцэхэр, адыгэбзэр икъукIэ зыгъэшэрыуэхэр, Тхьэм и шыкуркIэ, ди мащIэкъым.
Илъэс куэд хъуауэ къокIуэкI адыгэу дунейм тетыр зы  алыфбейкIэ деджэу, зы грамматикэ диIэ хъужын зэрыхуейм теухуа псалъэ­макъыр. ДАХ-м сыхэткIэрэ, нэгъуэщI къэралхэм щып-сэу  ди лъэпкъэгъухэм куэд­рэ саIущIащ, а Iуэхугъуэ­­ми зэкъым дызэры­тепсэ­лъы­хьар. КIэщIу си гупсысэр жысIэнщи, адыгэу дунейм тетыр зы литературэбзэ яIэ­ным срителъхьэщ. «Хэку­жьым исыр цIыху мин 700-м фызэрынэхьэс къудейщ, ­дэ цIыху мелуан бжыгъэ дохъу. Фызэгупсысын хуейр дэращ», — къыджаIэ ди лъэп­къэ­гъухэм. «Алыфбей дап­щэ зэщымыщу къыдэвгъэ­кIыну?» — къыджаIэ нэ­гъуэщI зыгуэрхэми.
Мы Iуэхум дауи, ирогузавэ тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, еджагъэшхуэхэр. АтIэ, ахэр я сабийм хуэдэу, я лэжьыгъэхэм топсыпсыхь, яхъумэну хуейщи. Ахэр зэрамы­дзэкIыфыну къыхагъэщ. Си фIэщ мэхъу сэбэп къэзыхьыну дэтхэнэ лэжьыгъэри зэ­ры­­зэрадзэкIынур. Дэ дызэгупсысын хуейр нобэ и за­къуэракъым, атIэ дяпэкIэ лъэпкъыр зэрытхъумэ­жы­ным, зы бзэ тIурылъу дунейм дыкъызэрытенэныращ нэхъыщхьэр.
Алыфбейр зыуэ щытын ­хуейщ. Къапщтэмэ, IэщIагъэлIхэм зэралъытэмкIэ, ноби ар зэрызэщхьэщыкIыр макъ зыбжанэкIэщ. Сэ жы­с­Iэркъым грамматикэр зэуэ зэтехуэну. Ауэ абыи хуэм-хуэмурэ дытехьэжынущ. Лъэпкъ куэдым диалект зэ­хуэмыдэхэр яIэщ. Псалъэм папщIэ, илъэс бжыгъэкIэ сыщыпсэуа Эстонием диалект куэдым ущыIуощIэ. Арами, абыхэм зы литературэбзэщ яIэр, зы алфавитщ зэреджэр. Латышхэри литовецхэри апхуэдэщ. Абыхэм мыращ жаIэр: «Фызэрыпсалъэ диалектхэр фымыгъэкIуэд, ауэ литературэбзэр зыуэ щытын ­хуейщ». Зы литературэбзэм дуней псом щызэбгрыдза ди лъэпкъыр дызэришэлIэжынущ. Аращ нэхъыщхьэу мы Iуэхум хэслъагъуэр.

КIЭБЫШЭ Фаризэт, Черкесск къалэ Адыгэ Хасэм и унафэщI.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>