Хэхэс адыгэхэр: дыгъуасэ, нобэ, пщэдей

 

ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием илъэси 10-м нэблэгъауэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ и институтым лэжьакIуэхэм папщIэ семинар гъэщIэгъуэнхэр къыщы­зэ­ре­­гъэ­пэщ. Абы кърагъэблагъэ  су­рэ­тыщIхэр, композиторхэр, тхакIуэ­хэр, артистхэр, дохутырхэр, щIэныгъэлIхэр, нэгъуэщI IэщIагъэлI зэхуэмыдэхэр.

 

ХьэфIыцIэ Мухьэмэд

 

Апхуэдэу зи чэзу семинарым кърихьэлIащ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ЩIДАА-м и вице-президент ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Ар институтым и лэжьакIуэхэм яхутепсэлъыхьащ дуней псом щызэбгрыдза ди лъэпкъэгъухэм я щыIэкIэ-псэукIэм.

- Сэ 1965 гъэ лъандэрэ сыщыгъуазэщ дуней псом щикъухьа ди лъэп­къэгъухэм я Iуэхум, – жиIащ ХьэфIы­цIэм. – А илъэсым щегъэжьауэ нобэр къыздэсым сэ сыщыIащ ахэр щыпсэу къэрал куэдым. Адыгэхэр щопсэу Къуэ­кIыпIэ Гъунэгъум, Америкэм, Европэм я къэрал куэдым, Тыркум, Китайм, Японием. Языныкъуэ къэхута­кIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ди лъэпкъэ­гъу­хэр щопсэу къэрал 56-м. Ауэ ар пэжкъым, адыгэхэр щыпсэууэ дэ къэт­лъытэр ахэр зэкъуэзыгъэувэу къызэрагъэпэща жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр щылажьэ къэралхэрщ. Дуней псом адыгэу тетым я бжыгъэр мелуани     ­9-м ноблагъэ. Ди лъэпкъэгъухэр нэ­хъыбэу щыпсэур Тырку Республикэрщ. Къапщтэмэ, Истамбыл адыгэу мелуаным нэблагъэ дэсщ. Тыркум щыIэщ Кавказ Хасэхэм я федерацэ (КАФФЕД). Абы къызэщIеубыдэ а къэралым и щIыналъэ (вилайет) псоми щылажьэ жылагъуэ зэгухьэныгъэу 58-рэ. КАФФЕД-р илъэс 22-рэ хъуауэ жыджэру Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтщ. НэгъуэщI къэралхэм щылажьэ апхуэдэ жылагъуэ зэгухьэныгъэу ­иджыри 15 ДАХ-м хэтщ.

АдэкIэ Мухьэмэд тепсэлъыхьащ Иорданием, Сирием, Израилым, адыгэхэр щыпсэу нэгъуэщI къэралхэми щыIэ Адыгэ Хасэхэм я лэжьыгъэм. КIэщIу къытеувыIащ мы мазэм и кIэм ДАХ-м и хасащхьэм и зэхыхьэ Налшык зэрыщыIэнум. Абы щытепсэлъыхьынущ Сочэ щекIуэкIа Олимп Джэгухэм, нобэ Украинэм щыIэ щытыкIэм, апхуэдэу Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ щрикъу махуэм зэрызыхуа­гъэхьэзыр щIыкIэм, нэгъуэщIхэми.

- Хамэ щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъуа ди хэкуэгъухэм зыхэс лъэпкъхэм я деж я пщIэр сытым дежи щылъагэу йо­кIуэкI, – жиIащ ХьэфIыцIэм. – Къапщ­тэмэ, Мысырым щыпсэуа адыгэ мамлюкхэр илъэси 135-кIэ тепщэу щытащ икIи а къэралым зиужьыным, ефIэкIуэным я гуащIэшхуэ халъхьащ.

Мухьэмэд къытеувыIащ хэхэс адыгэхэм Олимп чемпионхэр, дунейпсо, лъэпкъ литературэхэм я классикхэр, политик, маршал, генерал, адмирал цIэрыIуэхэр, артист, сурэтыщI Iэзэ­хэр, Нобель саугъэтым и лауреат къазэ­ры­хэкIам.

- Хэхэс адыгэхэм я Iуэхум теухуауэ нэхъ дызыгъэгузавэр сыт жыпIэмэ, бзэр зэраIэщIэхурщ, ар зыIурылъхэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъурщ, – пищащ адэкIэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. – Абы и лъэныкъуэкIэ я Iуэхур хъарзынэщ Израилым щыIэ адыгэ къуажи­тIым – Рихьэниерэ Кфар-Камэрэ. А къуа­жэхэм щыIэ еджапIэхэм класс псоми адыгэбзэр щадж. Иорданием щыIэ пащтыхьыкъуэ Хьэмзэ и цIэр зезыхьэ еджапIэми сабийхэм адыгэбзэр щрагъэдж, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм я анэдэлъхубзэкIэ куэд къыбжаIэфынукъым. Тыркум илъэсищ и пэкIэ унафэ къыщащтауэ щытащ адыгэбзэр еджапIэхэм щрагъэ­джыну хуит ящIу. Иджыпсту а къэралым адыгэбзэр щадж еджапIищым. Телевиденэм махуэ къэс сыхьэтитIкIэ адыгэ нэтынхэр къет. Абы и лъэны­къуэ­кIэ, я Iуэхухэр зэтеувэхукIэ, Къэбэрдей ­Адыгэ Хасэм защIигъэкъуащ, тхылъхэр, учебникхэр, журналхэр, газетхэр, ди теле­ви­денэм щагъэхьэ­зы­­ра нэтынхэр хуагъэхьащ.

Сирием щыпсэу адыгэхэр а къэралым щекIуэкI зауэм и зэранкIэ щытыкIэ гугъум къызэрихутами тепсэлъыхьащ ХьэфIыцIэр. Абы и гугъу ищIащ ахэр я псэупIэкIи, я шхынкIи, щатIэгъэнкIи гугъу зэрехьым, нэгъабэ ДАХ-м иригъэкIуэкIа псапащIэ Iуэхум къыхэкIа сом мелуани 2,5-р абыхэм Iэрагъэхьэну иджыри къэс Iэмал зэрамыIэм, Хэкум къэзыгъэзэжа цIыху 678-м нобэкIэ яIэ псэукIэр зыхуэдэм.

- Гуапэращи, – къыхигъэщащ Хьэ­фIыцIэ Мухьэмэд, – адыгэхэр щыпсэу къэралхэм къыщалъытэ, ахэр зыпэрыт Iуэхухэм ехъулIэныгъэ щаIэщ, я IэнатIэр жэуаплыныгъэ пылъу зэрырахьэкIым къыхэкIыу къулы­къушхуэхэр дзыхь къыхуащI.

ЗэIущIэм и кIэм Мухьэмэд къызэхуэсахэм я упщIэхэм жэуап яритащ. Апхуэдэу ахэр зыгъэгузавэ Iуэхугъуэхэм ящыщт республикэм щыпсэухэми я анэдэлъхубзэр яIэщIэхункIэ шынагъуэ зэрыщыIэр.

- Псори къыщежьэр адэ-анэхэм я дежщ, – жиIащ Мухьэмэд. – Унагъуэм бзэр щыземыкIуэмэ, абы къихъуэ щIэблэми ар яIурылъынукъым. Нобэ адэ-анэ куэдым я бынхэм адыгэбзэр ирагъэджыну хуейкъым. Иужьрей зэманым дэ иужь дитщ анэдэлъхубзэр еджапIэхэм тэмэму щрагъэджыным теухуа Iуэхур республикэ унафэщIхэм я деж щыпхыдгъэкIыну. Японием щыщ щIэныгъэлI гуэрым жиIащ: «Сабийм и ныбжьыр илъэс 12 ири­къуху­кIэ и анэдэлъхубзэмкIэ псалъэмэ, абы ар зэи щыгъупщэнукъым». Адыгэ къуа­жэхэр, жылагъуэхэр щыIэху, ди анэдэлъхубзэр кIуэдынукъым.

Адыгэ бзылъхугъэм сыт хуэдэ зэманми хэлъын хуей хьэл-щэн нэ­хъыщхьэм щыщIэупщIэм, ХьэфIыцIэм абы и жэуапыр кIэщIу яритащ: ­«Адыгэ бзылъхугъэр сытым дежи зыгъэдахэр и нэмысыфIагъымрэ и псэку­псэ къулеягъэмрэщ».

 »Адыгэ псалъэ»

ЩхьэщэмыщI Изэ.

Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>